Spiral Hill & Broken Cirkel

Robert Smithsons: land-art in Nederland


Els Bannenberg


Van de kunstwerken voor de fameuze tentoonstelling 'Sonsbeek buiten de Perken' in 1971 bestaat er nog slechts een enkele. De meeste werken waren dan ook tijdelijk, zoals bijvoorbeeld een gemaaide akker. Een overlevend kunstwerk is nog steeds te bezoeken, in Emmen. In een afgegraven deel van een zandgroeve in Emmerschans legde Smithson vlak bij elkaar een Spiral Hill aan en een Broken Cirkel. Over de Heuvel loopt een smal pad naar de top. Daar heeft men een prachtig uitzicht op de Cirkel van zand die in het water ligt. De Cirkel is half land en half water. Dit laatste stuk wordt omgeven door een dunne strook die zich om het water kromt. Beide werken vullen elkaar door de tegenstellingen prachtig aan.

Toen ik in 1987 daar in de buurt kampeerde heeft het me veel moeite gekost deze Landart te vinden. Internet bestond nog niet en het viel niet mee de locatie te achterhalen. Landkaart, geduld en intuïtie kregen het echter voor elkaar dat we een modderig zijweggetje vonden. Zowaar stond ergens een onopvallend bordje met verwijzing naar het kunstwerk en tegelijkertijd ook het verbod het terrein te betreden. Gelukkig was er een gat in het hek en na geworstel door de struiken stonden we aan de voet van Spiral Hill. Die was nèt opnieuw beplant met lage struikjes. Door de regen veel te modderig om te beklimmen. Maar het uitzicht naar beneden, een diepte van 20 meter schat ik, op de Broken Cirkel was adembenemend. Omdat het net als dit jaar een erg natte zomer was stond de Cirkel onder een laagje water. De grote steen zweefde al het ware erboven. Een bruine landtong kromde zich in een groen meer. In het midden een zwerfkei van flinke afmeting. Dichterbij ben ik niet gekomen, maar dit was heel bevredigend.

Onlangs kampeerde ik weer in de buurt en wilde het kunstwerk weer eens zien. Omdat ik vergeten had eerst onderzoek te doen moest er weer gezocht worden. Eigenlijk is het ook leuker om te improviseren, je voelt je nog ontdekkingsreiziger.. Neem als je door Emmen heen bent gereden in de richting van Emmercompascuum de laatste zijweg rechts voor de rotonde van de ‘rondweg’, de Emmerhoutstraat. Na nummer 152 is er links een onverharde zijweg. Na het laatste huis/boederij, nr. 157, is er een hoge aarden wal. Vandaar heb je een zicht van bovenaf op beide kunstwerken. Alleen liggen ze wat ver weg. De aarden wal is de steile wand van de groeve en niet erg veilig! Het hele landschap was sinds 1987 flink veranderd. Het meer was veel groter geworden en leek op een vulkaankrater met prachtig blauw water. De Broken Cirkel lag er wel gaaf bij. Boven water en strak. De Spiral Hill was mollig begroeid. De achtergrond lag er bij als een speelweide zonder mensen. Misschien wordt dit ooit een recreatieplas.

Een betere manier om de beide werken te bezoeken is gewoon even bellen met de eigenaar van de groeve die je dan toestemming geeft naar binnen te gaan. Je kunt dan over de Cirkel lopen en de Heuvel beklimmen voor een prachtig uitzicht. Landart moet ook eigenlijk aan den lijve gevoeld worden. Bezoek is alleen mogelijk op werkdagen. Het bouwhek is dan open vanaf 7.00 uur en gaat op slot om 16.30 uur! Bezoek moet zich wel melden bij de bouwkeet. Toegang is gratis. Helm is niet verplicht. De groeve is gesloten tijdens de bouwvakvakantie. Schoeisel wel aanpassen aan de weersomstandigheden. Het beklimmen van de wanden van de groeve is levensgevaarlijk!

De Boer, Emmerhoutstraat 150, 7814 XX Emmen. tel. 0259 1623037.
Uit het buitenland: 011 - 31 - 32 591 62 30 37
http://www.robertsmithson.com/earthworks/broken-circle_b.htm

Robert Smithson (1938-1973) is bekend geworden door zijn enorme Landartprojecten waarin hij geometrische figuren maakte. Hij studeerde aan de Art Students League, New York, en in 1956 aan de Brooklyn Museum School en begon als abstract-expressionistisch schilder. In de jaren ’60 stapte hij over op het maken van geometrische metaalsculpturen en werd tot de Minimal Art gerekend. Over en weer is er veel contact met andere minimalisten, zoals Sol Lewitt. In 1966 voert hij zijn eerste Land Art project uit. Hij werk dan vaak samen met Michael Heizer. Ook groeit zijn interesse in postindustriële sites. Ook dit vindt zijn neerslag in enkele werken. Na 1967 concentreert hij op de Natuur als geheel of als onderdeel. Dit doet hij zowel in materie, het tentoonstellen van stenen, als in films. Hij creëert grote tekens in de aarde en registreert wat de natuurelementen, weer en wind, daar weer mee doen. In 1968 is hij exposant op de tentoonstelling ‘Minimal Art’ in het gemeente-museum in Den Haag.

In 1970 maakte hij in het Great Salt Lake in Utah een ‘Spiral Jetty’ Dit was een enorme spiraal van aarde die van de oever in het meer stak. Zoutkristallen zetten zich hier weer tegen af en micro-organismen kleurden het werk in een fase zelfs roze. Het werk werd door de natuur na verloop van tijd weer verzwolgen. Hij filmde deze Jetty van diverse hoogten, waardoor het werk afwisselend abstract en concreet werd. Deze film is nu te zien in de Nieuwe Kerk in Amsterdam op de tentoonstelling “Wereld Natuur Kunst” ( tot 23-10-2005). Soms vliegt de schaduw van het vliegtuigje door het beeld.
In 1972 en 1977 was zijn werk te zien op de Documenta in Kassel. Tijdens een inspectie van zijn werk is hij verongelukt toen zijn vliegtuigje neerstortte in het Tecovasmeer. Smithson maakte bij al zijn werken een zeer gedegen documentatie in de vorm van foto’s, beschrijvingen, films en kaarten en was ook kunsttheoreticus en –criticus.


BROKEN CIRCLE

Emmen, Holland
Summer 1971
green water, white and yellow sand flats
diameter 140'
canal approximately 12' wide
depth quarry lake 10 to 15'



RELATED WORKS:

DRAWINGS:
Unedited 16mm Takes-Emmen Holland 1971
Spiral Hill, Broken Circle 1971

Het gebied van de zandafgraving heet Emmerschans. Vroeger stond hier een verdedigingswerk. Meer info en tips: http://www.historisch-emmen.nl/f_300_wijken_buurten/p_306.htm

Tips voor bezoek en overnachten: Museum de Paviljoens organiseert kunstdag-tochten langs dit werk en ander werk dat later gerealiseerd is in de Flevopolder, van o.a. Marinus Boezem, Piet Slegers, Richard Serra, Daniël Libeskind. Meer informatie en aanmelden: www.depaviljoens.nl

Een (kort) verblijf in Drenthe hoeft niet moeilijk te zijn. In de zomer zijn de campings van Staatsbosbeheer een absolute aanrader. Bij voorkeur in een tent. Lekker low-tech en onthaastend. Wat is er heerlijker dan in je badpak 400 meter door het bos te lopen (van ‘De Dennen’ in Schoonloo naar het Loomeer) voor een dip? Een doodstil meer dat als een glanzend groen oog in een rand wit zand tussen de bomen op je ligt te wachten. Je voelt je als Adam en Eva in Landart. Je moet er alleen even een Natuurkampeerkaart voor aanschaffen bij www.natuurkampeertreinen.nl

© Els Bannenberg juli 2005

 

oo naar het Loomeer) voor een dip? Een doodstil meer dat als een glanzend groen oog in een rand wit zand tussen de bomen op je ligt te wachten. Je voelt je als Adam en Eva in Landart. Je moet er alleen even een Natuurkampeerkaart voor aanschaffen bij www.natuurkampeertreinen.nl

© Els Bannenberg juli 2005