Erotische kuisheid

- Klimts Danaë iconografisch benaderd

Jaconelle Schuffel

Op veel van de boeken die over de Weense kunstenaar Gustav Klimt (1862-1918) geschreven zijn, prijkt Danaë op de omslag. Het is een betoverende weergave van een mythologische koningsdochter. Klimt schilderde vrijwel uitsluitend vrouwen. Hij maakte portretten van eigentijdse dames, maar nam ook bijbelse en mythologische vrouwen als onderwerp. Hij werkte in een decoratieve stijl, met veel ornamentele kleurvlakken en is beroemd om het gebruik van goud in zijn schilderijen. Zijn Danaë kan dus opgevat worden als een karakteristiek werk. Het onderwerp is echter een beroemd verhaal, dat door de eeuwen heen door veel kunstenaars is afgebeeld. Ik wil in dit artikel Klimts Danaë door een iconografische bril bekijken, om zo tot een interpretatie van het werk te komen.

Iconografie betekent letterlijk ‘beeldbeschrijving’. Het is een tak van de kunstgeschiedenis die zich bezighoudt met het identificeren en bestuderen van onderwerpen in de beeldende kunst. Wat de identificatie betreft: Klimt verraadt met zijn titel natuurlijk al dat hij Danaë afbeeldt. De Griekse mythologie vertelt dat Danaë door haar vader – de koning van Argos – gevangen werd gehouden in een ijzeren toren. Een orakel had hem voorspeld dat hij door zijn eigen kleinzoon gedood zou worden. Hij wilde daarom voorkomen dat zijn enige dochter in verwachting zou raken en koos eenzame opsluiting als anticonceptiemiddel. Gewone stervelingen wist hij zo uit haar buurt te houden, maar het lukte oppergod Zeus in de gedaante van een ‘gouden regen’ de toren binnen te dringen en Danaë zwanger te maken. De zoon die daaruit geboren werd, Perseus, zou later – onopzettelijk - zijn grootvader doden.
Voor wie het verhaal kent is ook zonder de titel duidelijk wie er op het schilderij van Klimt wordt afgebeeld. We zien een naakte dame liggen, met opgetrokken knieën en haar armen over buik en borst gevouwen. Haar ogen zijn dicht, haar gezicht wekt een rustige indruk. Over haar zij ligt een doorschijnende doek. Ook haar voet ligt onder een doek. Tot zover geen specifieke aanwijzingen over wie hier nu precies wordt afgebeeld. Maar de gouden stroom tussen haar benen maakt duidelijk dat het Danaë betreft, op het moment dat Zeus haar in de vorm van een gouden regen zwanger maakt.

Het thema heeft een lange geschiedenis. Het verhaalt stamt uit de Griekse mythologie, en wordt een paar keer aangestipt door de Romeinse dichter Ovidius in zijn Metamorfosen (Gedaanteverwisselingen). Dit werk was in de middeleeuwen heel populair in een versie die bekend is als de Ovide moralisé, waarin de mythen op een allegorische manier werden geïnterpreteerd om de vaak sensuele verhalen van een christelijke moraal te kunnen voorzien. Het verhaal over de wijze waarop Zeus vader werd van Perseus, werd geïnterpreteerd als beeld van wat later zou gebeuren bij de verwekking van Jezus. Danaë’s gemeenschap met Zeus werd dus gezien als prefiguratie van de onbevlekte ontvangenis van de maagd Maria, waarmee Danaë als personificatie van de kuisheid ging gelden.
Vanaf de zestiende eeuw wordt Danaë veel afgebeeld in de beeldende kunst. Het thema vormde een goede aanleiding voor de afbeelding van het vrouwelijk naakt. Meestal ligt Danaë op een bank of bed en kijkt naar het goud dat op haar neervalt. Soms is er een dienares aanwezig die het goud opvangt, of schieten engeltjes te hulp. Beroemde voorbeelden uit de renaissance zijn de schilderijen van Jan Gossaert, Titiaan en Rembrandt . Klimt zal zeker bekend zijn geweest met deze afbeeldingen van het verhaal. Gossaert beeldt Danaë alleen af, waardoor de scène een intiemer karakter krijgt dan wanneer een dienares of engel aanwezig is. Klimt volgt hem hierin na. Ook de compacte stroom goud tussen de benen van Klimts Danaë, is vergelijkbaar met de zeer lokale bui ‘gouden regen’ die Gossaert direct in Danaë’s schoot laat neerkomen. Titiaan heeft verschillende schilderijen van het thema gemaakt. Hij stelt de gouden regen door munten voor, die uit een donkere wolk uit de hemel vallen. Op zich een vreemde vondst, maar door latere kunstenaars vaak herhaald. Bij Klimt zijn de munten tot decoratieve elementen geworden: witte en gouden cirkels, zoals hij meer gebruikte, maar die hier dus gebaseerd lijken te zijn op (of passen in) een picturale traditie. De manier waarop Danaë in een soort gouden gloed gehuld is, omringd door donkere vlakken, doet denken aan het werk van Rembrandt. Hij abstraheerde de gouden regen tot een bundel licht. Danaë strekt haar hand uit om het oogverblindende licht uit haar ogen te weren maar tegelijkertijd lijkt ze Zeus te wenken om dichterbij te komen. Eenzelfde soort ambiguïteit zie ik in Klimts versie – ik kom daar zo op terug.

Anders dan in de traditie ligt Danaë in een foetushouding, een houding die het summum van onschuld uitdrukt. In die onschuldige houding wordt tegelijkertijd een kind bij haar verwekt. Klimt lijkt hiermee aan te sluiten bij de middeleeuwse visie op Danaë als prefiguratie van Maria. Hij beeldt de onbevlekte ontvangenis uit door haar slapend in een foetushouding weer te geven. De decoratieve stijl met de geringe ruimtewerking benadrukt dit aspect van het werk. Het doet denken aan veertiende-eeuwse, met goud ingelegde Annunciaties, schilderijen waarop de aankondiging van de geboorte van Christus aan Maria wordt afgebeeld. Daarop daalt vaak een duif neer op Maria, langs of in een straal gouden licht, als beeld van het moment waarop de Maagd wordt bevrucht.

Danaë’s houding straalt echter tegelijkertijd het tegenovergestelde uit: haar opgetrokken knieën geven het geheel een sterk erotische lading. Dit geeft het schilderij de ambiguïteit waar ik op doelde. Wat Rembrandt Danaë actief laat doen – afweren en wenken tegelijkertijd – laat Klimt uit haar lichaam spreken: ze doet niet, maar toch ook wel mee. Zo verbeeldt zij kuisheid en erotiek op hetzelfde moment. En dat is misschien wel precies wat het werk zo betoverend maakt. Klimts werk heeft vaker zo’n dubbelzinnigheid: in zijn beroemde De Kus is bijvoorbeeld niet goed te zien of het meisje zich overgeeft aan de innige omhelzing van de man, of er juist voor terugdeinst. Wat dat betreft kan Danaë dus ook als een voor Klimt karakteristiek werk worden gezien. Maar het is misschien meer verankerd in de traditie dan op het eerste gezicht lijkt.

Iconografische thema’s in de beeldende kunst: http://www.xs4all.nl/~schuffel/

Afbeeldingen:
Gustav Klimt, Danaë, 1907-08. Particuliere collectie, Graz.

Jan Gossaert (Mabuse), Danaë, 1527. Alte Pinakothek, München.
Titiaan, Danaë, 1554. Kunsthistorisch Museum, Wenen.
Rembrandt, Danaë, 1636. Hermitage, Sint Petersburg.

Bernardo Daddi, Annunciatie, ca. 1330. Louvre, Parijs.
Gentile da Fabriano, Annunciatie, ca. 1419. Pinacoteca Vaticana, Rome.