Museum Hombroich

het paradijs om de hoek

Els Bannenberg

Midden in de jaren ’80 las ik voor het eerst over het bestaan van Insel Hombroich in Duitsland, dat tussen Neuss en Düsseldorff ligt. In de Volkskrant, verhaalde de verslaggever hoe deze een merkwaardig museum had bezocht, waar geen suppoost te zien was en de deuren naar buiten gewoon openstonden. Het was najaar en mistig. Ook op de foto. De collectie bestond uit een intrigerende verzameling moderne kunst, oude Khmer-beelden, Chinees keramiek en nog wat categorieën.

Die openstaande deuren in de riviernevel van het najaar! Een museum zonder klimaatbeheersing, zonder kunstlicht. Dat ‘s winters dan ook een paar maanden dicht ging omdat het dan om 4 uur al schemerig werd. Dat museum wilde ik ook wel eens zien. Het zou wel een sterk verhaal zijn. Een urban legend of zo. Een jaar later las ik er weer eens een stuk over. Net zo lovend. En omdat de suggestie gewekt werd dat je er met openbaarvervoer kon komen ondernamen een vriendin en ik de tocht erheen vanuit Amsterdam. Niet doen dus per openbaar vervoer van zover weg. Ten minste niet op één dag.

Insel Hombroich ligt aan een provinciale weg tussen Neuss en Düsseldorff. Tegenwoordig wordt de afslag zelfs aangegeven op de Autobahn en leiden wegwijzers je de goede richting op. Ook rijdt er een bus ( 869) uit Neuss, maar per auto gaat het echt vlugger. 15 jaar gelden betrad je Insel Hombroich na betaald te hebben in een bouwkeet en was er geen enkele informatie over wat je zag en meemaakte. Nu word je ontvangen in een prachtig sober gebouwtje waar catalogi en kaarten te koop zijn. Je daalde af langs een ijzeren trap en betrad een parkachtig landschap van poelen en wilgen en hoog opgeschoten bloeiende planten. Hiertussen door leidde een pad je naar enkele gebouwen die gebouwd waren van hergebruikte baksteen. Elk gebouw bleek een eigen karakter en functie te hebben.

Pas veel later en na moeizaam verkregen informatie daagde het me dat de gebouwen de supersculpturen waren wan Erwin Heerig. Zijn sculpturen zijn in drie maten aanwezig: small, medium en large. In vitrines als beelden in het landschap en die waar je doorheen loopt, de gebouwen voor de collectie. Tegenwoordig is het oudste tentoonstellingsgebouw omringd door een hoge beukenhaag, waardoor je nog maar moeilijk het dak ziet en het van buiten als sculptuur niet meer meteen opvalt. Inmiddels is er ook een flink boekwerk gekomen waarin over het ontstaan van plek en collectie uitgelegd wordt. In het kort komt her verhaal hier op neer: Een verzamelaar uit Düsseldorff koopt een vervallen park in Engelse landschapsstijl om zijn collectie oude en moderne kunst in onder te brengen. De weilanden ernaast, in de uiterwaarden van het riviertje de Erft, laat hij weer terugbrengen in de wilde staat. Bevriende kunstenaars laat hij gebouwen ontwerpen. Andere kunstenaars geeft hij gelegenheid op zijn terrein te werken in ateliers. Na enige jaren wordt Insel Hombroich omgezet in een Stiftung.

Ons eerste bezoek overtrof al onze verwachtingen en liet ons de moeizame reis meteen vergeten. Bij de omgeving, de collectie, de ambiance, het licht, bij alles vielen we van de ene verbazing in de andere. De deuren stonden inderdaad open, ook als het regende en er was geen bewaker te zien. Het lunchconcert hadden we blijkbaar net gemist want de stoelen stonden nog in de centrale ruimte van de enige grote expositiehal die er toen was, maar de muziek hing nog tussen de prachtige Khmer-beelden. Om de hoek hingen een klein blauw van Yves Klein, schilderijen van Lovis Corinth, Jean Arp, Picabia, en Kurt Schwitters. In de vitrines stond Romeins glaswerk afgewisseld met prehistorische muziekinstrumenten en Chinees paarden en dromedarissen van aardewerk. Negens een naambordje. Al het werk kon je tot je nemen op zijn eigen merites. In het oude park stond een fin-de-siècle villa waarin tekeningen van Cézanne en etsen van Rembrandt te zien waren.

Daarna ben ik vaker in Insel Hombroich langs geweest. Iedere keer vallen je nieuwe details op. Zelfs met zes weken tussenpoos ziet alles er anders uit. Er bloeien ander planten, het licht is weer anders, en sommige stukken land zijn gemaaid. Regen of zon maken niets meer uit. Alles blijft mooi en verandert. Het mooie is dat je er steeds iets nieuws ontdekt. Daarom wil ik ook niet al teveel weggeven van wat er te zien is.
Na enige jaren niet te zijn geweest werd ik verrast door enkele totaal nieuwe gebouwen op een uitbreiding van het terrein. In een zee van menshoge ridderspoor stond een nieuw expositiegebouw van Heerig. En bij binnenkomst raakte het werk van Alfred Jensen me als een vuistslag tussen de ogen. Eindelijk zag ik zijn werk in het echt en het was nog veel intenser dan ik had kunnen denken. Maar je vind er ook Calder en Matisse, en verentooien uit de Amazone.

In het gebouwtje Schnecke (slak) hangen nu werken op papier van Rembrandt, Bram van der lek, Brancusi en Cézanne. Ook dit gebouwtje is van hergebruikte baksteen. Als je goed kijkt zie je nog allemaal kleursporen van vroegere bewoners. Sommige ruimtes zijn leeg. Ze prikkelen de zintuigen op een ander manier. Met een verrassend uitzicht, of met een nagalm. Of doen een sterk beroep op meditatieve gevoelens. De oude villa is niet meer toegankelijk. Er is een concertzaal bijgekomen, en een onderwijsruimte. Op de grens van het oude park en het open landschap werkt een oude kunstenaar, Anatol. Zijn beelden van steen, hout met lood en ijzer liggen om zijn atelier verspreid. Zijn metershoge roestige ijzeren mannen staan hier en daar in slagorde.

In het restaurant op het terrein is het aangenaam vertoeven. De eenvoud van de inrichting weerspiegelt zich in het voedsel, de eenvoudige boerenkeuken van de omgeving, die bij de entreeprijs is inbegrepen. De entree is niet goedkoop en kent week- en weekendprijzen. Je kunt makkelijk het grootste deel van de dag in Insel Hombroich rondbrengen omdat je er een rust overvalt die ongekend is. Gezien de hoeveelheid indrukken van verpletterende schoonheid die je ondergaat is het raadzaam op dezelfde dag niet ook nog een ander museum te bezoeken. (De Abteiberg in Mönchengladbach ligt aardig op de route) Dat museum valt dan altijd erg tegen.
De ontwikkelingen in Insel Hombroich gaan nog steeds door. In 2002 ontdekte ik dat de bushalte aan de weg nu ook een echte baksteensculptuur is. Een nabijgelegen terrein, een ex-raketlanceerbasis (Navo), is inmiddels toegevoegd. De bestaande gebouwen worden door kunstenaars als atelier gebruikt. Het terrein is niet toegankelijk maar wordt wel in de catalogus gedocumenteerd.

Er is een website voor meer exacte informatie zoals bereikbaarheid en openingstijden: www.inselhombroich.de
Vanuit Nederland worden er regelmatig excursies naar Insel Hombroich georganiseerd. Voordeel hiervan is dat er dan een gids meeloopt die veel achtergrondinformatie geeft.
www.goudenengel.nl
www.arttra.nl
www.vruchtbareaarde.nl/artikelen/hombroich.html

Wie vaker dit gebied vlak over de grens bezoekt zal ontdekken dat er veel moderne kunst te vinden is. De grote steden hebben hun musea, maar kleinere steden als Kleve ook. In Schloss Moyland (zie het artikel “Schloss Moyland en de Kunstverzameling van de gebroeders van der Grinten”) kwam ik schetsen en tekeningen van Erwin Heerig tegen die veel te maken hadden met zijn sculpturen in Insel Hombroich. Hoewel Insel Hombroich landelijk aandoet ligt het in het Roergebied en is er om de hoek veel op cultureel, historisch en technisch gebied te ontdekken. ( zie het artikel “Industriecultuur in het Roergebied”)

©Els Bannenberg 17-6-2003.