Google +1

Emile Puetmann, de Amsterdamse graficus (1921 - 1987)

herinneringen van de schilder Paul Werner

In de Grote Wittenburgerstraat, pal naast de Oosterkerk, was in een oud schoolgebouw het eerste Amsterdamse Grafische Atelier gevestigd, eind jaren vijftig van de vorige eeuw. Hier ontmoette ik Emile Puetmann, de initiatiefnemer en mede-oprichter van dit grafische atelier. Hij deed me zelf open en schudde me hartelijk de hand. Hij stelde zich voor als de beheerder en als leraar lithografie. Toen hij me mijn naam vroeg en ik zei dat ik Werner heette, vroeg hij: 'Heb je soms familie in Arnhem?' waarop ik bevestigend antwoordde. 'Dan waren mijn ouders en jouw grootouders vrienden van elkaar!' Een merkwaardig toeval.Onder het koffiedrinken vertelde hij me dat hij als leerlinglithograafbegonnen was bij de lithodrukkerij Van der Weert in Arnhem. Een van de laatste was hij die nog opgeleid werd als steendrukker. 'Ik zal jouw het vak ook wel leren'. In Arnhem was mijn eigen vader ook als leerlinglihtograaf bij de lithodrukkerij Knuppel en Ederling begonnen. Ik was dus bij voorbaat ergens al erfelijk belast.

Met dit eerste bezoek begon een lange vriendschap. In die tijd was Wittenburg nog een buurt, bewoond door de originele arbeidersbevolking. Veel huizen dateerden uit de 17e eeuw, met hun klokgevels en zandstenen guirlandes. Achteraan op Wittenburg stonden de negentiende eeuwse arbeiderswoningen, ze waren verkrot en maakten dan ook een trieste indruk. Er was nog een oude scheepswerf overgebleven 'Groenland' die nu ook is verdwenen. De bulldozers hapten met hun ijzeren kaken het verleden weg.

Het Grafische Atelier bestond uit twee vertrekken. Eén voor het etsen, met een grote etspers. En een ruimte voor de lithostenen, voor aan de straatkant, met twee lithopersen, een Krausepers en een pers met onderspanning. Daat stond ook een schuurbak waar de stenen met de hand werden geslepen en vervolgens met carbirundum om zo een grein te maken, waardoor het lithografische krijt beter op de steen bleef zitten.Als Emile naar Griekenland ging om daar op een zomer-academie les te geven verving ik hem gedurende die tijd. Dan kwamen er bekende schilders als Sierhuis, Bierman en Lucassen om litho's te maken. Ook was er af en toe hulp van de heer Bakker, een gepensioneerde drukker van Tetterode, die technische adviezen gaf. Op Wittenburg was toen ook de papierfabriek Proost en Brand gevestigd die gratis offsetpapier leverde. Boven op de eerste verdieping had Jan Mensinga zijn atelier, een allround drukker die mij regelmatig adviseerde.

Emile kwam soms met zijn Harley Davidson bij mij op mijn atelier in Amstelveen langs om werk te bekijken, en nam mij dan soms weer mij naar zijn huis. Daar werden Corrie en ik gastvrij ontvangen. Hij was een zeer sociale collega, opgewekt en joviaal, Later verhuisde het Grafisch Atelier naar Laurierstraat 109, in de Jordaan.In 1968 verhuisde hij naar Rotterdam, naar de Beukelse Dijk. Daar was het huis van zijn schoonmoeder. Het was een ruim huis met een kelder waar zijn persen en zijn letterverzamelingen waren ondergebracht. Een waar drukkersparadijs! Hier stond o.a. zoijn degelpers uit Amsterdam, een paar proefpersen, een lithopers en linetype, etc..Met Corrie heb ik hem hier nog een keer bezocht, waarna ik hem uit het oog verloren ben. Hier begon zijn laatste periode. zoals zijn dochter het zegt in de oeuvre-catalogus, die verscheen in 1991, bij zijn posthume overzichtstentoonstelling in het museum van het boek 'Meermanno Westreenianum' in Den Haag.Emile Puetmann had een bewogen leven en daarom keer ik terug naar waar dit leven begon: in Arnhem.

Al jong begon hij met een opleiding aan de kunstnijverheidschool Kunstoefening, waar Hendrik Valk directeur was. Vervolgens bij steendrukkerij Van der Weert als leerlinglithograaf. Daarna de grafische school in Amsterdam. In de oorlog werkte hij als ambulance-medewerker bij het Rode Kruis om tewerkstelling in Duitsland te ontlopen.

Puetmann raakte bij het verzet betrokken door identiteitskaarten en dergelijke te vervalsen. Na de aanval en de slag om Arnhem vluchtte hij met het Rode Kruis mee naar Otterloo. Na de oorlog trouwde hij met Hannie Vos, een joodse verpleegster. In 1950 overleed zij, na vele malen ziek te zijn geweest.Op de fiets maakte hij een lange zwerftocht naar Spanje, kwam op Majorca terecht, ging vervolgens naar Frankrijk en was te gast in het Cisterciënzerklooster St Michel de Cuxa, bij Prades in de Pyreneën Oriëntales. Daar bezat hij een atelier, restaureerde fresco's en maakte glazen ramen voor een kerk elders. Ook voor de kerk Insula Dei in Arnhem maakte hij ramen, maar door verwaarlozing zijn deze ramen niet meer te bezichtigen. Hij deed ook restauraties aan de plafondschilderingen van de oude Bavo te Haarlem en in de Waalse kerk aan het Begijnhof te Amsterdam.

In 1954 was hij terug in Amsterdam en trouwde met Bertha Cahn. Hij woonde toen op de Nieuwe Herengracht waar zijn eerste dochter werd geboren en waar hij zijn atelier had. Ik heb hem daar nog helpen verhuizen met de lithostenen en de litho-pers naar de Rapenburgerstraat, en ook met een oude degelpers waarmee hij het drukken van kleine boekjes begon. Zo werd de 'slofpers' geboren, naar een cliché.

In de jaren zestig van de vorige eeuw verdween het vak van handzetter in de drukkerijen en werden al de oude letterkasten opgeruimd. Op het Waterlooplein stonden ze te koop met de houten letters en het loden zetsel. Dit gaf de stoot tot de oprichting van 'Drukpers in de marge'. Het waren o.a. Emile en Frans de Jong die deze stichting oprichtten in 1975. Ook was daarbij van invloed de tentoonstelling van de druksels van Werkman in het Stedelijk Museum en van de 'Private Presses', o.a. René Treumannn in Amsterdam. Er wordt wel eens bij het werk van Emile Puettmann een invloed gezien van Werkman. Anderen, zoals Martin Spruyt vinden van niet.Er is verwantschap! Werkman maakte zijn druksels met het drukrolletje en maakte bovendien veel figuratief werk zoals de illustraties bij de chassidische legendes, soms gecombineerd met drukkersmateriaal zoals opvulblokken etc. Emile wilde de drukletter bevrijden van zijn betekenisuit de regel. Hij wilde een moderne en abstracte experimentele grafiek maken. Zijn'Glaubensbekentnis eines fanatischen Typographen' is zijn manifest, de handleiding letterlijk. Enkele hoogtepunten in zijn werk zijn de illustraties bij de uitgave van 'Heimkehr' van Heinrich Heine; 'Schoon en weerdruk', een boekje met gedichten ter herinnering aan Hendrik Valk, en zijn laatste werk 'Ars Erotica' bij een aantal gedichten van Jana Beranova.

In de Volkskrant las ik tot mijn schrik een bericht over een overzichtstentoonstelling van de meesterdrukker Emile Puetmann in het Museum van het Boek 'Meermanno Westreenianum' in Den Haag. Emile was in 1987 overleden. Ik heb veel aan hem te danken. Hij inspireerde mij tot het maken van vele grafiekboeken met gedichten en litho's. Alles wat door hem op de slofpers is gedrukt bevindt zich nu in de collectie van het Museum van het Boek, aan de Prinsessegracht in Den haag.

Paul Werner

noot van de redactie:
Stukken uit de collectie van het Museum van het Boek 'Meermanno Westreenianum' worden op verzoek in de leeszaal ter inzage gegeven. Voor een beperkt aantal werken geldt dat voorafgaande schriftelijke toestemming van de conservator vereist is. In veel gevallen is het niet mogelijk de gewenste stukken onmiddellijk beschikbaar te stellen. Daarom dient u uw aanvraag bij voorkeur minimaal een week vóór uw bezoek per telefoon (070-3462700), per e-mail of brief aan de bibliotheekafdeling door te geven.

Openingstijden leeszaal:
dinsdag, woensdag en donderdag 13.00-16.45 uur
vrijdag van 9.00 tot 12.30 uur en 13.00 tot 16.45

redactie: Graag een mail naar de redactie, bij verdere vragen aan Paul Werner of als u belangstelling hebt naar hem te reageren. Die wordt dan fysiek doorgegeven aan Paul Werner.
Wilt u afbeeldingen zien van gouaches en / of litho's van Paul Werner, klik hier