Klee, Paul (1879 - 1940)

Kunst geeft niet het zichtbare weer, maar maakt zichtbaar.(vgl. Nanninga, fh)

Een tendens in de richting van abstractie is inherent aan de lineaire expressie: grafische beeldvorming die zich beperkt tot slechts de grote lijn bezit vaak een sprookjesachtige kwaliteit en kan tegelijkertijd grote nauwkeurigheid bereiken.

Hoe zuiverder het grafische werk is, - dus hoe sterker de formele elementen worden benadrukt die de grondslag zijn van de lineaire expressie - des te minder wordt het geschikt voor de realistische weergave van de zichtbare dingen

De formele elementen van de grafische kunst zijn de punt, de lijn, het vlak en de ruimte, waarbij de laatste drie beladen zijn met alerlei soorten van energie.

Ontstaat een grafisch werk zomaar in een beweging? Nee, het wordt opgebouwd, beetje bij beetje, zoals met een huis

Ooit plachten de mensen dingen te schilderen die zij konden zien, waar ze graag naar keken en zouden willen zien. Nu geven we verschijningsvorm aan de werkelijkheid van de dingen, en getuigen daarmee van de overtuiging dat het zichtbare een geisoleerd voorbeeld is en dat andere dingen latent in de meerderheid zijn.

Het werk van de beeldend kunstenaar is ontstaan uit beweging, is zelf vastgelegde beweging, en ook de waarneming ervan gebeurt in beweging.

Voor een kunstenaar blijft de dialoog met de natuur een essentiële voorwaarde. De kunstenaar is mens, is zelf natuur en onderdeel van de natuur in de natuurlijke ruimte.

Door goed en kwaad als concept te gebruiken is er een morele sfeer ontstaan. Het kwaad wordt hierin niet gezien als de vijand wiens overwinningen ons onteren, maar als een kracht binnen het geheel; een kracht die bijdraagt tot ontstaan en evolutie.(vgl. Mondriaan, fh)

Het gelijktijdige bestaan van zowel het mannelijke principe ( kwaad, stimulatie, passie) als het vrouwelijke principe (goedheid, groei, kalmte) biedt de voorwaarden tot ethische stabiliteit. (vgl. Van Doesburg, fh) Hiermee komt overeen de eenheid van de vormen, van beweging en tegenbeweging, of om het eenvoudiger te zeggen, de eenheid van visuele opposities (in de woorden van het colorisme: het gebruik van de contrasten van de gescheiden kleuren, zoals bij Delaunay).

Daar waar de krachtbron van tijd en ruimte -noem het brein of het hart van de schepping- iedere functie voedt: welke kunstenaar zou daar niet willen verblijven.

Door aanschouwing van de optisch-fysische verschijningsvorm komt het individu tot intuïtieve conclusies over de innerlijke substantie.

Wat ik wil laten zien in mijn werk is het idee wat zich verbergt achter de zogenoemde werkelijkheid. Ik zoek naar de brug die het zichtbare verbindt met het onzichtbare.

Een van mijn problemen is om het zelf te vinden dat slechts een enkele vorm kent en onsterfelijk is, - om het te vinden in mensen en dieren, en in de hemel en in de hel die met elkaar de wereld vormen waarin wij leven.

Het is de ruimte en slechts de ruimte die de oneindige godheid is die ons omringt en die ons vasthoudt.(zie ook Poliakoff, fh)

..Ik groette hem (Henri Roussaeau) in mijn droom. Naast hem zat William Blake, de nobele emanentie van het Engelse genie...'Heb vertrouwen in de dingen', zei hij, 'en laat je niet intimideren door de verschrikkingen van de wereld. Alles is geordend en juist, en moet zijn lotsbestemming volgen om uiteindelijk volmaaktheid te bereiken. Zoek dit pad en je zult voor jezelf nog intenser de eeuwige schoonheid van de schepping ervaren..".

Een student van de kunsten moet meer zijn dan een geraffineerde camera, geoefend in het vastleggen van het oppervlak van het object. Hij moet beseffen dat hij 'een kind van deze aarde is; maar ook een kind van het Universum, nakomeling van een ster temidden van de sterren.'

Het gaat erom overeind te blijven, ondanks alle mogelijkheden om te vallen.

De chaos is een ongeordende oertoestand van de wereld, waaruit zich pas geleidelijk of plotseling, uit zichzelf of door de daad van de schepper, de geordende kosmos vormt.

De kunst is altijd een voorbeeld, zoals het aardse een kosmisch voorbeeld is.

‘Vroeger schilderde men dingen, die op aarde te zien waren, die men graag zag of zou willen zien. Nu echter wordt in de schilderkunst de betrekkelijkheid van de zichtbare dingen openbaar gemaakt en wordt bovendien uitdrukking gegeven aan het geloof dat het zichtbare in verhouding tot het geheel van de werkelijkheid niet meer dan een geïsoleerd verschijnsel is en dat andere waarheden latent in de meerderheid zijn. De dingen verschijnen hier in een verruimd en gevarieerd zinsverband, dat dikwijls strijdig is met de rationele ervaring van gisteren.’ (Schöpferische Konfession, 1920)