Surrealisme

In onderstaande tekstcitaten kenschetst Jacob Bendien het surrealisme als een tot rijpheid gekomen vervolg van het dadaïsme in de moderne kunstgeschiedenis, redactie.

'De Surréalisten houden van moed en kracht (75) maar beide zonder pathos; van liefde, bij voorkeur in de meest aardse betekenis van het woord; van intelligentie zonder slimheid (51); van strenge opstandigheid die alle maatschappelijke welstand en zekerheid voor zich zelf versmaadt. Zij geloven dat zonder gewelddadigheid geen nieuw leven kan ontstaan.

Het hoogste goed voor de Surrealist is vrijheid. Vrijheid van denken en vrijheid van verbeelding. Dit is de enige vrijheid die ons mogelijk is. Niet om spitsvondigheden uit te denken.. ..De Surréalist streeft naar vrije verbeelding die door een vrij denken van dit soort knoeierijen is verlost.

In de praktijk van het schilderen zijn er evenveel manieren van surrealistisch werken als er Surréalisten zijn, al hebben allen dit éne gemeen: het irrationele en ongeremde van hun verbeelding.

Max Ernst gebruikt meestal alleen knipsels van oude houtgravures (frottages, fh) en andere prenten. Dali (79), Magritte (28), enz. schilderen in verf met duidelijke voorstellingen. Miró en Tanquy schilderen meestal geheel 'abstract'; Hans Arp min of meer 'abstract'. Man Ray is eigenlijk fotograaf. Bij Picabia en Magritte neemt weer het geschreven woord een belangrijke plaats in het schilderij in.

Sommige Surréalisten gebruiken alleen objectieve middelen, zoals de samenstellers van plaksels (collages, fh), of zoals Hans Arp die zijn werk zelfs vaak door anderen laat uitvoeren.

Het Surrealisme heeft alle belangrijke dadaïstische tendenties voortgezet: tegen de burgelijke cultuur, tegen burgelijke lyriek en harmonie, en voor de mystieke betrekkingen tussen de dingen.

Evenals de Dadaïst laat de Surréalist de dingen vaak voor zich spreken. Beiden laten ruimte aan het toeval, bestrijden mooipraterij en komen op voor werkelijkheidszin. We zouden het Surréalisme een tot rijpheid gekomen Dadaïsme kunnen noemen.

Veel Surréalisten brengen bij voorkeur onderwerpen in beeld die een bepaald milieu zo typeren dat we er ons een hele wereld bij kunnen voorstellen, zoals coulissen (72) die het theaterleven suggereren, gladiatoren die ons de Romeinse arena's in herinnering brengen, enz.. .Vooral een ongewoon samentreffen van verschillende milieus (77, 79) of cultuurperioden geeft soms een treffende sensatie.

Soortgelijke combinaties (77, 79) worden bijvoorbeeld opgeroepen door: een bed op een markt, coulissen op het strand, moderne technische instrumenten temidden van bouwvallen, om slechts enkele ook in de werkelijheid voorkomende voorbeelden te noemen..

Deze combinaties die trouwens ook in onze dromen veelvuldig voorkomen worden niet bedacht. Ze ontstaan vanzelf in het onderbewustzijn. Het is onze zin voor het wonderlijke, het direct pakkende wonder, dat deze realiteiten bij elkaar houdt en de spanning van het wonder die ze bijeen houdt (77, 79).

Evenals de Futurist wil de Surréalist het leven opvoeren tot grotere spanning. Zelfs tegen de gemeenste prikkellectuur heeft hij geen bezwaar. Alles wat de activiteit van onze fantasie verhoogt wordt gretig aanvaard. Voor alles zoekt hij het 'merveilleux', het wonderbaarlijke.

Wat wij echter nodig hebben is volgens de Surrealisten naast een politieke revolutie een niets ontziende revolutie naar de geest, die durft te breken met alle bestaande moraal en humaniteit, om weer geheel opnieuw te beginnen. Maar niet zoals de Expressionisten door alle cultuur overboord te gooien. De Surréalisten veroordeelden geenszins het cultuurleven en het intellect in het algemeen, maar speciaal de burgelijke cultuur en het burgelijke intellect.

Zij aanvaarden gretig de wapens.. ..uit de burgerlijke cultuur zelf voortgekomen, om haar te vernietigen. Deze wapens, vooral het Historisch Materialisme en de Psycho-analyse worden dan ook door de Surrealisten verwoed gehanteerd.

Marx die volgens hen de drijfveren van het maatschappelijk leven en Freud die deze van het zieleleven heeft blootgelegd zijn bij de Surréalisten bijzonder in aanzien.

Een van de belangrijkste middelen om contact met het onderbewustzijn te verkrijgen is de concentratie van onze aandacht op de droom. Hierbij is enige scholing en oefening niet overbodig die voornamelijk bestaat in een doelmatig en intelligent in toom houden van ons intellect.

De Surréalist.. bestrijdt niet - in tegenstelling tot vele andere kunstenaars (met name de expressionisten, fh) - het intellect als zodanig, maar hij bestrijdt het intellect waar het zich leent om het grote rijke gevaarlijke leven zoals dat uit het onderbewustzijn opwelt, in netjes aangelegde banen te leiden..

De Surréalist wil de uitingsmogelijheden van het onderbewustzijn zo ruim mogelijk maken. Hoe moeilijker aanvaardbaar voor ons fatsoen het leven is dat zich dan vertoont, hoe liever het hem is. En inderdaad is dit leven, door de Surrealisten de 'surréaliteit' genoemd, voor ons bewustzijn dikwijls onmogelijk te accepteren.

Het onderbewustzijn heeft een eigen krachtige lyriek die echter vaak stuitend is voor het gewone kunstgevoel. Ze is dikwijls weinig vloeiend, cru en grillig (75). Maar omgekeerd is de lyriek van Verlaine bijvoorbeeld voor de Surréalist een slaapmiddel.

Ook het ritme (48).. ..is voor de Surréalist slechts een staaltje van dressuurkunst, door ons intellect op het onderbewustzijn toegepast. Vooral wanneer het lang volgehouden werkt als een tredmolen, is het de Suréalist tot ergenis. Harmonie, door de Dadaïsten eveneens geminacht, betekent voor de Surréalisten meestal niets anders dan seniliteit.

Toch gebruiken de Surréalisten niet de meestal nogal nuchtere ready made dingen, zoals de Dadaïsten. De Surréalisten zijn in hun combinaties hoewel niet minder grillig, in het algemeen extatischer, dromeriger (77, 79). Maar ook het milieu is in zekere zin 'ready made'(78) en daardoor is de keuze beperkt, waardoor in de surréalistische milieu-contrasten het toeval weer van grote betekenis wordt.

De surréalistische lijn vertoont dikwijls eenzelfde onbeduchtheid voor het toeval. Vaak zwerft ze over het doek als een zwerver die niet weet en niet weten wil, waarheen hij gaat. De losheid van de lijn heeft op andere richtingen niet zelden invloed uitgeoefend. Zelfs Cubisten zoals Braque (74) komen onder haar bekoring.

Deze lijnen laten zich evenmin door logische overwegingen van haar weg afbrengen. Een contour van een trekpot maakt geen halt voor die van een kopje dat er bij staat, maar loopt wanneer dit gewenst is zonder de minste aarzeling door de contour van het kopje heen.

Wel schilderden reeds de Cubisten de verschillende voorwerpen eveneens door elkaar heen, maar bij de kruising werd dan toch een van de beide elkaar snijdende lijnen even onderbroken (50). De surréalisten vinden dit dikwijls geheel overbodig. Bovendien ontneemt het aan de lijn het karakter van zich dromend alleen door het toeval te laten leiden.

Toeval gaat de Surrealist boven formele zuiverheid. Hij accepteert alles wat ons bevrijden kan van de tirannie van een misbruikte logica, teneinde vrij baan te maken voor een grote nieuwe surréaliteit die dan vanzelf uit het onderbewustzijn zal oprijzen.

Een surréalistisch gezelschapspelletje is geheel gebaseerd op de werking van het toeval. Het bestaat hierin dat iemand een hypothetische zin opschrijft die begint met 'als', 'wanneer', of 'indien', waarna een ander zonder de hypothese te kennen er een voorwaardelijke zin aan toevoegt. Bijvoorbeeld: 'wanneer Poincaré stierf zou ik zeebaden nemen en een zwaluw zijn'.

Door allerlei fragmenten van oude houtgravures samen te voegen, maakt ook Max Ernst rijkelijk gebruik van de grilligheid van het toeval. Meestal zijn deze gravures oorspronkelijk al literair, maar door de verhaaltjes dooreen te mengen, ze plotsteling af te breken en ze op de meest onverwachte wijze voort te zetten, verhoogt hij de literaire spanning nog extra.

Reeds voordat het Surréalisme zich als levensleer consolideerde waren er al verschillende schilders die min of meer surréalistisch werkten, al werd dit toen natuurlijk niet zo genoemd. Onder hen zijn Picasso (75) en De Chirico (77) wel de voornaamsten.

De individualist Picasso wil trouwens ook nu nog niets weten van de surréalistische levensleer, evenmin als hij vertrouwen had in een algemeen dogmatisch cubistisch schildersysteem, al is hij zelf één van de grondleggers van het Cubisme (46). Hij heeft meer vetrouwen - en wellicht met reden - in eigen inzicht en intuïtie.

Niet alleen Picasso maar ook andere surréalistische schilders als De Chirico en Lurcat (72) gaan hun eigen weg en nemen niet, zoals de meer rechtzinnige Max Ernst, Magritte (28), Tanguy en Hans Arp, telkens deel aan de heftige surréalistische acties op andere gebieden dan die van de schilderkunst.

.Ook treden de laatste tijd (na 1930, fh) combinaties op van Surréalisme met Cubisme (74) waaraan elementen van Expressionisme (78) of van Impressionisme, dat zich om zijn vlugge spontaneïteit gemakkelijk bij het Surréalisme aansluit niet vreemd zijn. Vele moderne schilders zoals Masson werken op deze wijze.

De subtiele Expressionist Paul Klee wordt dikwijls tot de Surréalisten gerekend. Enkele zware Surréalisten zoals Masson en Borès (78) kan men bij de Expressionisten indelen.