Purisme

Het Purisme (17,52,53) dat voortgekomen is uit het Cubisme en er dan ook veel overeenkomst mee vertoont (8), verschilt hiervan in enkele opzichten aanmerkelijk. En wel voornamelijk doordat het de wetenschap op het gebied van de kunst binnenhaalt.

Het wijst in de schilderkunstige middelen alle individuele grilligheid af. Alle middelen waarvan de uitwerking op ons gevoel wetenschappelijk niet precies is vast te stellen worden botweg vaag genoemd.

Het Purisme begint met onze gevoelsreacties op optische prikkels ijverig te onderzoeken, en bestudeert o.a. allerlei wetenschappelijke verhandelingen over dit onderwerp, om zo te komen tot een reeks optische prikkels die bij alle volken en te alle tijde bepaalde gevoelens opwekken. Het tracht hiervan een officieel register samen te stellen dat de kunstenaar als de toetsen van een piano kan bespelen. Zowel kleur, vorm als object worden aldus elk afzonderlijk onderzocht.

De lijst van wetenschappelijk vastgelegde reacties van ons gevoel op optische prikkels is (echter) nog geheel blanco en zal dit ons inziens wel altijd blijven.

Het Purisme onderscheidt twee reacties van ons gevoel op kleurprikkels. Ten eerste een directe reactie.. ..en ten tweede een indirecte reactie - door hen geestelijke reactie genoemd - die veroorzaakt wordt door de associaties die de kleuren oproepen, zoals blauw: water, hemel, verte; groen: planten; en bruin: aarde, enz.

Echter, de gebruikmaking van deze associaties verwart ons inziens de uitbeelding en de kunstbeschouwing meer, dan ze haar verrijkt. Wij zijn het dan ook geheel eens met de Neo-plastici (o.a. Mondriaan en Van Doesburg, fh), dat dergelijke symbolen of juister allegorieën niet genoeg veroordeeld kunnen worden. We zien er slechts een nieuwe en gevaarlijke vorm van het 'verhaaltje' in.

Ons gevoel voor de verticale stand is volgens de Puristen de basis van ons vormgevoel, en wel doordat de zwaartekracht die in dezelfde richting werkt al onze lichamelijke verrichtingen beheerst. De gevoelsinhoud van alle puristische vorm houdt dus min of meer verband met de sensatie die de verticale stand in ons opwekt.

De Puristen menen dat de volkomen eliminatie van de werkelijkheid in de voorstelling een schilderij tot ornament maakt, een opvatting.. ..die getuigt van weinig besef voor de suggestieve werking op ons gevoel van enkel lijn, kleur, enz.

De Purist is zeer streng in de keuze van zijn onderwerpen: 'Hij kiest ze bij voorkeur uit die voorwerpen die dienen tot het meest onmiddelijke gebruik van de mens, die als het ware de verlenging zijn van zijn ledematen en daardoor van een uiterste intimiteit en van een banaliteit, die maakt.. ..dat zij ternauwernood bestaan als onderwerp, op zichzelf van belang, en dat zij zich moeilijk lenen tot een 'verhaaltje' (La peinture moderne, door Ozenfant en Jeanneret).

De Puristen willen de kunst opheffen tot: 'die onpersoonlijke belangeloze regionen buiten tijd, plaats en ruimte, verwant aan de wiskunde, de poëzie, en de hogere kunsten en aan alles wat hart en hoofd van de mens aan vrijheid en reinheid bezit' (La peinture moderne..).

In tegenstelling met de Cubisten die dikwijls een onderwerp zodanig vervormen dat het niet meer te herkennen valt (8, 48, 49) handhaven de Puristen de duidelijke herkenbaarheid van de objecten (17, 52, 53). De Purist streeft voor alles naar overzichtelijkheid en duidelijkheid.

De onderwerpen die hij kiest zijn veelal dezelfde als die van de Cubisten (50). Twee onderwerpen worden bij voorkeur gekozen: het industrieproduct (17, 52), voornamelijk in de aanvang van het Purisme, en het menselijke lichaam (53) in latere jaren.

Wanneer de Purist industrieproducten schildert, kiest hij vooral die waarvan de fabricage door twee beginselen beheerst wordt, namelijk door de grootst mogelijke economie bij de vervaardiging, en het grootste nut bij het gebruik. Deze beide beginselen die we volgens hen ook in de natuur kunnen constateren, worden door hen tezamen de wet van de 'sélection méchanique' genoemd.

In de compositie worden deze objecten door de Purist nog meer vereenvoudigd en als het ware tot één enkel voorwerp samengevat. Deze eenheid wordt nog geaccentueerd door een gedeelte van de contour van het ene object tegelijk te doen dienen als deel van de contour van een andere (17, 52).

Door dit alles drukt een puristisch schilderij wanneer het industrieproducten weergeeft grote rust en orde uit, -evenals trouwens puristische schilderingen van menselijke figuren, hetgeen er een voornaam streng karakter aan geeft.

Waardeerde de Purist in het industrieproduct juist de banaliteit en onbeduidendheid, in de mens (53) prijst hij de belangrijkheid en de rijkdom aan inhoud.. ..Toch schijnt het menselijk gelaat voor bijvoorbeeld Ozenfant niet van bijzonder belang te zijn. Zijn uitbeelding van de mens verschilt slechts weinig van die van industrieproducten.

De indruk van voornaamheid die een puristisch schilderij wekt ontstaat echter niet alleen door de onpretentieuze eenvoud van het onderwerp.. ., maar ook doordat in de kunstenaar spontane opwellingen volkomen in toom worden gehouden.

De Franse zin voor soberheid en economie, voor kort en bondig, maakt de drang naar eenvoud en duidelijkheid en de liefde voor de 'sélection mécanique' van het Purisme dat een typisch Franse richting is, wel enigszins begrijpelijk. Vooral wanneer we het zien als tegenstelling tot de Duitse, expressionistische overdadigheid en gewelddadigheid (10). Maar evenmin als het Expressionisme is vrij te pleiten van een zekere onnatuurlijke natuurlijkheid is het Purisme vrij te pleiten van een onnozele verstandelijkheid.

Het Purisme construeert een kunstwerk als een machine. Zijn doel is met zo weinig mogelijk middelen een maximum vermogen tot emotioneren te scheppen: 'Het schilderij is een instrument dat ten doel heeft ons te ontroeren' (La peinture moderne). De Purist streeft als een ingenieur naar efficiency.

Een groot voordeel dat strenge economie en efficiency in de kunst oplevert is.. .. dat dan blijken zal of de verschillende delen (van het schilderij, fh), hetzij als delen van het vlak hetzij als delen van het onderwerp in een organisch verband staan. Of de delen elkaar wat te vertellen hebben, of het een duidelijke taal is die ze tot elkaar spreken, of ze elkaar begrijpen, dan wel of ze alleen maar elkaars domme ja-broer zijn, die allemaal hetzelfde beweren.

Wij hebben bij het Neo-plasticisme en het Neo-classicisme gezien dat de kunst op velerlei manieren is te zuiveren. Naast deze manieren heeft een wetenschappelijke zuivering, in het bijzonder van de middelen, niet minder goede bestaansgronden. Alleen worden hierbij gevoelsredenen dikwijls met verstandelijke argumenten omkleed (de allesoverheersende invloed van verticaliteit/zwaartekracht, fh).

Niettegenstaande.. ..zien we toch duidelijk de invloed van zijn streven naar wetenschappelijke verantwoording.. ..o.a. in de soberheid en ernst van zijn kunstuitingen, in de afwezigheid van zucht tot behagen of tot overbluffen, en bovendien in een zekere droogheid.