Nieuwe Zakelijkheid

De nieuwe zakelijkheid van de schilderkunst is een andere dan de nieuwe zakelijkheid van de architectuur, redactie.

Voor veel schilders is een omgang met de werkelijkheid die niet anders dan eerlijk wil zijn nog te subjectief (Davringhausen, Kanoldt, Wadsworth enz). Zij zoeken met alle middelen om die subjectiviteit zoveel mogelijk aan banden te leggen.

Om te beginnen zoeken zij onderwerpen zo nuchter en zakelijk als er maar te vinden zijn bij voorkeur uit ons alledaagse burgerlijke bestaan, zoals een wastafel, allerlei technisch gereedschap. Geen wastafel en gereedschap waar het leven overheen gegaan is, maar liefst fonkelnieuw.

Inplaats van ruige zwervers verkiezen zij bijvoorbeeld een beambte van de gas- of waterleiding. Liever dan een uitbundige bloemenweelde schilderen zij cactussen (2). Geen grootse romantische objecten, maar nette ordelijke dingen uit ons gewone leven. Deze richting heeft dan ook eerst recht aanspraak op de naam 'Nieuwe Zakelijkheid'.

Maar met zo in onszelf te keren, vervreemden wij ons van de werkelijkheid. De oprechte belangstelling van de schilder van de Nieuwe Zakelijkheid voor zijn onderwerp is dan ook dikwijls ten dele vergeefs. Alles blijft in een vreemde onwerkelijke sfeer.

Ons gevoel heeft een weerstand nodig, anders slaat het door in loze gebaren. Deze weerstand nu vormt het zich streng binden aan de uit te beelden objecten. Het subjectieve gevoel kan zo alleen tot uiting komen, voor zover de zakelijkheid van onze instelling op de werkelijkheid dit toelaat; wat een geladen spanning met de nauw getrokken grenzen tot gevolg heeft.

Maar alleen het grote gevoel verwekt deze strak-koele, dikwijls geheimzinnige spanning (2, 36).. .De Nieuwe Zakelijkheid vermijdt stemming als uiting van subjectiviteit. Alle burgerlijke idylle is haar vreemd.

Voor ons liggen de Nieuwe Zakelijkheid en de nieuwe abstracte neo-classieke kunst (5) niet zover uiteen, daar ze beide uitingen zijn van een in hoofdzaak zelfde levenshouding. Daarom beschouwen we ze dan ook als één richting (namelijk: het Neo-classicisme, fh).

Het Futurisme wil evenals de richting van de 'Nieuwe Zakelijkheid' (2, 36) het onderwerp eerbiedigen.. ..Maar toch staat het Futurisme anders tegenover de werkelijkheid dan de Nieuwe Zakelijkheid. De Futurist richt zich eerst op de werkelijkheid (3) en dan (pas) op zichzelf. De schilder van de Nieuwe Zakelijkheid verdiept zich eerst in zichzelf om zich te zuiveren van eventuele valsheid en opgeblazenheid.

Uiterst realistisch expressionisme, Verisme genoemd, wordt dikwijls met de Nieuwe Zakelijkheid verward. Het is echter noch objectief, noch beheerst, zoals de Nieuwe Zakelijkheid. Het wil voor alles indruk maken en gebruikt slechts een schijn-objectiviteit en een schijn-waarheidsliefde (47) om hiermee nog sterker te imponeren (Dix, Gross).

Het Constructivisme (22) is evenals de Nieuwe Zakelijkheid (2) een poging om ons te bevrijden van de subjectiviteit van onze expressionistische buitensporigheden. Het kiest daartoe niet zoals de Nieuwe Zakelijkheid de gevaarlijke weg van het zich zo streng mogelijk binden aan de natuurobjecten maar zoekt een meer abstracte ideele objectiviteit.

Een combinatie van Nieuwe Zakelijkheid en Surrealisme doet zich dikwijls voor, vooral in Holland, zoals een deel van het werk van Willink en van Pijke Koch (82).