het Elementarisme van Theo van Doesburg

Het Elementarisme van Theo van Doesburg (6) is voortgekomen uit het Neo-plasticisme (19), maar juist wat haar wezen betreft heeft het Elementarisme een zo radicaal mogelijke verandering ondergaan. Het is even principiëel dynamisch als het Neo-plasticisme statisch is.

Daarom gebruikt het Elementarisme even consequent en uitsluitend schuine en rechte lijnen en vlakken, als het Neo-plasticisme zich tot rechtstandige en rechte lijnen bepaalt.

Alleen indien uitsluitend rechte lijnen zijn gebruikt (in tegenstelling tot gebogen, fh).. is dan ook het gevoelsleven door louter rechtstandige composities tot stand gebracht altijd statisch en beschouwend (1, 19), en het gevoelsleven dat zich in louter schuine composities uitspreekt altijd dynamisch en vitaal (6).

Geestelijke stabiliteit is voor de Elementarist een onmogelijkheid. Voor hem betekent geest 'oppositie, contrast, verzet, strijd'.. ..'Geest is de natuurlijke vijand van de natuur'. (Van Doesburg in de 'Stijl' no. 73/74)

De spanning van de tegendelen horizontaal-verticaal zijn voor de Elementarist slechts de ongeestelijke spanning, die ook in de natuur heerst tussen steun en last. Hij ziet in dit contrast slechts een natuurlijke realiteit, waartegenover de geest staat die geen stabiliteit kent.

De Elementaristen die allen of bijna allen Neo-plasticist (6) zijn geweest, hebben in die (vorige, fh) periode echter de neo-plastische tegenwaarden geheel anders gezien. Toen had de verhouding verticaal-horizontaal voor hen een meer geestelijke betekenis.

Innerlijk neo-plastische kunst is filosofisch en symbolisch, hoog en voornaam. Het Elementarisme daarentegen staat met de voeten op de aarde in het daadwerkelijke leven.

De Elementaristen wijzen alle symboliek met hooghartige luchtigheid af. Bovendien loochenen ze zuivere tegenstellingen als man en vrouw, positief en negatief, actief en passief, enz.

Zo schrijft Van Doesburg in De Stijl no. 78: 'Het Elementarisme predikt de totale vernietiging van het traditionele absolutisme in welke vorm dan ook (de nonsens van een strenge tegengesteldheid als die van man en vrouw, mens en God, goed en kwaad, enz.)'. Twee jaar voordat dit werd geschreven was deze 'nonsens' voor de schrijver voor een deel nog hoogste waarheid.

Door zich te richten tegen de verhouding verticaal-horizontaal, bestrijdt de Elementarist niet alleen de tegenstelling steun-last, maar ook het principe van de tegengesteldheid in het algemeen.. .Hij wil deze statische filosofische tegengesteldheid reeds in beginsel vernietigen. Hij doet dit door uitsluitend gebruik te maken van de schuine rechte lijn.

Alleen de geestelijke oppositie tegen de natuur wil hij in beeld brengen. Ook deze oppositie bestaat zelf weer uit rechthoekig op elkaar staande lijnen en vlakken (6) teneinde, evenals dit bij neo-plastische kunst ook het geval was, alle vorm te kunnen breken.

Want vorm is afgeslotenheid van het universele, en voor hen bovendien verstarring van de universele beweging. Een voordeel van deze schuine lijnen is voor de Elementarist dat zij niettegenstaande haar rechthoekige tegenstelling symbolisch geen tegendelen kunnen vormen.. ..Het zijn slechts elkaar bestrijdende waarden en krachten.

De Elementarist ziet alles fysisch. Zijn schuine lijnen en vlakken die hij zelf uiting van de geest noemt zijn elkaar bestrijdende fysieke krachten.. .Elementaristische lijnen en vlakken vormen een reële, concrete, fysieke strijd tegen een uiterst abstracte statische rechtstandigheid.

Dit heeft het Elementarisme met vele andere richtingen die de levensdrift tot uitdrukking brengen gemeen. Ook de Barok (33) en het Futurisme (44) zijn een strijd van concreet schuin tegen abstract rechtstandig, van dronken vitaliteit tegen het solide principe van de bespiegeling.

Het Elementarisme - dat nog wel uit het Neo-plasticisme (van Mondriaan, fh) is voortgekomen - heeft eveneens alle diepere begrip voor rechtstandigheid als geestelijk beginsel verloren, evenals de Barok en het Futurisme voor Renaissance en Classicisme (37) ('Brûlons les musées.').

De Elementaristen zien het neo-plastische evenwichtsprincipe als een overblijfsel van de classieke compositie, waarvan zij de meest dogmatische bestrijders zijn.

Ondanks het classieke streven naar evenwicht had het Neo-plasticisme reeds de classieke aandacht op het midden van het schilderij overwonnen.. ..Bij hen (1, 9) is het doek over zijn gehele oppervlak overal even belangrijk. Passieve ruimte komt er niet op voor. De Futuristen strekken de werking van hun krachtlijnen en krachtvlakken uit tot ver buiten de lijst. Maar soms concentreren zij zich tegelijkertijd op het midden van het schilderij(3,45).

Ook de Elementaristen verwerpen de middelpuntzoekende compositie (van het Classicisme, fh). Hun lijnen die oppositie willen voeren tegen de natuurlijke en architectonische omgeving moeten daarom voldoende energie bezitten om haar werking tot ver buiten de lijst uit te strekken. Het zijn.. ..stuwkrachten die tegen elkaar en tegen de omgeving opstoten en buiten de lijst het gevecht nog voortzetten.

De Elementarist bepaalt zich wel hoofdzakelijk maar niet uitsluitend tot de primaire kleuren en de niet-kleuren (wit en zwart, fh).. .Zelfs okers komen op elementaristische schilderijen voor.

De vitale Elementarist heeft reeds voor zuiverheid geen al te grote waardering; zuivere kleurtegenstelling echter, wanneer deze symbolisch is bedoeld, stelt hij allerminst op prijs.

Hij laat het materiaal waarvan de kleuren zijn gemaakt zoveel mogelijk meespreken, in plaats van het te verstoppen. Hij wil niet 'uit de verf' schilderen, maar juist 'in de verf'
.
Hij schildert niet met wit, maar met zinkwit of loodwit van een of andere fabriek, van Talens of van Lefranc. Hij stelt niet wit tegenover zwart, maar bijvoorbeeld zinkwit van Reeves vermengd met een beetje loodwit van Talens, tegenover ivoorzwart van Lefranc gemengd met een gelijke hoeveelheid lampenzwart van Talens.

Bij de Elementaristen ontzien de kleuren elkaar niet zoals in neo-plastische kunst, maar botsen juist tegen elkaar op. Alles is strijd, dissonance, disharmonie. Het gaat er om de kleuren energie en stootkracht te geven, waarbij alle eigenschappen van het materiaal moeten meehelpen.

Evenals vele emotionele richtingen is het Elementarisme niet alleen een kunstleer maar ook een levensleer. Als levensleer verschilt het niet veel van het Futurisme. 'Het wil den geest van verzet en révolte in de nieuwe komende generatie versterken'.

'De Elementarist is een geestelijk rebel, een onruststoker die ten koste van eigen rust, de rust van de regelmaat en de herhaling van het burgerlijk leven moedwillig verstoort.' (Van Doesburg in 'de Stijl', No. 78).

Ook zijn zin voor realiteit, die zich onder andere uit in de erkenning van de verf als materie en in het aanvaarden van de levensrealiteit als zodanig en niet als een spel van tegengestelde abstracties, vinden we bij alle richtingen terug die het leven boven de bespiegeling stellen.